Egyptische Dierenmummies in Leiden

Zeg ‘mummies’ en iedereen denkt aan Egypte. Maar om Egyptische mummies te zien hoef je helemaal niet zo ver te reizen. In het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden kun je er meer dan honderd bewonderen. Een tijdelijke tentoonstelling over dierenmummies maakt een bezoek extra de moeite waard.

De collectie van het Leidse Rijksmuseum van Oudheden telt maar liefst 31 Egyptische mensenmummies en 73 dierenmummies, waarvan een groot deel permanent staat opgesteld. In de spannende familietentoonstelling ‘Dierenmummies’ zijn nu meer dan vijftig bijzondere dierenmummies samengebracht met eeuwenoude Egyptische beeldjes, reliëfs, papyri en mummiekistjes. Egyptische dierenbeeldjes, afbeeldingen op reliëfs en papyrus, opgezette dieren en skeletten geven een beeld van hoe de dieren er in de tijd van de farao’s uitzagen. Te zien zijn onder andere mummies van katten, slangen, vissen, krokodillen en een baviaan. Ook kun je een kijkje nemen in een gereconstrueerd massagraf van katten- en ibismummies en kun je met een computerspel virtueel een kat mummificeren. De geheimen van de binnen- en buitenkant van de mummies worden onthuld door middel van fi lmpjes, spellen, röntgenfoto’s en CT-scans. Bezoekers kunnen raden welke dieren de Egyptenaren zoal kenden door dierenhuiden te voelen en met een scanspel te onderzoeken wat er in de mummies zit.

Gevarieerde dierenwereld
De dierenwereld van Egypte ten tijde van de farao’s was rijk en gevarieerd. Zo’n vijf- tot tweeduizend jaar geleden waren de vruchtbare Nijl en de moerassen rijk aan vissen, watervogels, nijlpaarden en krokodillen. In de woestijnen leefden antilopen, jakhalzen en leeuwen. De Egyptische boeren hielden runderen, ganzen, schapen en geiten. De schoonheid van het dierenrijk werd natuurgetrouw afgebeeld op veelkleurige wandschilderingen, reliëfs en gebruiksvoorwerpen. De tekens van het hiërogliefenschrift bestonden voor een groot deel uit gestileerde afbeeldingen van dieren of lichaamsdelen daarvan. Ook komen veel dieren voor in fabels, mythen en legenden. Al in de prehistorische tijd hielden de Egyptenaren tamme dieren. In de geneeskunde en magie werden dieren, of delen van hen, gebruikt als medicijn.

Dierenmummies
Niet alleen mensen, maar ook dieren werden door de Egyptenaren gemummificeerd om hun lichaam voor de eeuwigheid te bewaren. Prachtige voorbeelden hiervan zijn uiteraard niet alleen te zien op de tentoonstelling in Leiden, maar ook in het Egyptisch Museum van Cairo. In zeldzame gevallen mummificeerden de Egyptenaren huisdieren als honden, katten en aapjes. De eigenaar kon op deze manier zijn of haar geliefde dier nadat het was overleden bij zich houden. De mummie werd bewaard totdat het baasje zelf overleed en in diens graf bijgezet. Soms werden dierenmummies in een graf meegegeven om in het hiernamaals als voedsel te dienen voor een overledene. Daarnaast werden ‘heilige’ dieren gemummificeerd, om vervolgens in speciale onderaardse galerijen en graven in de buurt van het heiligdom te worden begraven.

Een voorbeeld hiervan is de Apis-stier, het heilige dier van de oude hoofdstad Memphis op de westelijke oever van de Nijl. Het dier was verbonden aan de stadsgod Ptah en de dodengod Osiris. In het huidige Memphis zijn de mummificatietafels voor de stieren nog steeds te zien. De stieren werden begraven in Sakkara, de necropool van Memphis, in de schaduw van de beroemde piramide van Djoser. Een ander voorbeeld is de heilige ibis, die in het oude Egypte werd vereerd als symbool van de god Thoth. De ondergrondse galerijen en grafkamers van de ibismummies in Sakkara werden al in de zeventiende eeuw door westerse toeristen bezocht . De grafkamers werden destijds ‘de put der vogelen’ genoemd. Tegenwoordig zijn de catacomben gesloten voor publiek.

Offermummies
Behalve huisdieren en heilige dieren mummificeerden priesters miljoenen dieren als offerg ave voor de goden van een tempel of heiligdom. Om aan de vraag na ar dierenmummies van de vele pelgrims te voldoen, fokten ze op het tempelterrein grote groepen dieren van hetzelfde soor t als het heilige dier van de tempel. De pelgrims kochten ter plekke een dierenmummie, soms in kistjes of kruiken, om te offeren in de hoop dat hun gebeden zouden worden verhoord of als dank voor verleende diensten van de goden. Daarna werden de mummies in onderaardse gangen en kamers bij elkaar begraven. Er bloeide een levendige handel. De priesters wachtten niet altijd tot de dieren een natuurlijke dood stierven. Wanneer de vraag naar mummies groot was, werden piepjonge dieren de nek omgedraaid of de schedel ingeslagen. Er zijn ook offermummies bekend die geen dieren bevatten, maar zand, stokjes of linnen. Waarschijnlijk zijn die gemaakt toen niet of nauwelijks aan de vraag naar ‘echte’ mummies kon worden voldaan.