Muziek uit Marokko (door Jos Schuring)

Van gnawa met hiphop tot spirituele soefi
Jimi Hendrix zat in de jaren ‘60 al in Essaouira. De Rolling Stones waren toen inde weer met de Masters of Jojouka uit het Rifgebergte. Maar de westerse muziekliefhebber kent nauwelijks namen van hedendaagse Marokkaanse muzieksterren. Toch zijn die er legio. Of je nu een taxi neemt, in een koffiehuis zit, een winkel binnen gaat of door de medina slentert, overal klinkt muziek. Wat je hoort, is zeergevarieerd. De muziek uit Marokko is dan ook onder te verdelen in wel vijftig genres. Wat ze gemeen hebben is het ontbreken van polyfonie. Marokkanen houden nu eenmaal niet van meerstemmig zingen. Een ander opvallend element is het accent op ritme.

Gnawa
De gnawa is een van die sterk ritmisch georiënteerde muzieksoorten. Bepalend voor het geluid zijn de guimbri, een primitief ogende basgitaar, en de qarakeb, oorverdovend klinkende, dubbele ijzeren castagnetten. Samen kunnen ze verbluffend strakke ritmes neerzetten. De maâlem, de meester, zingt voor en een koor van vier of vijf zangers herhaalt. De gnawa isafkomstig uit de Sahelregio, die het huidige Mauretanië, Senegal, Guinée,Mali en Niger omvat. Uit dit gebied haalde sultan Mohammed in de 17eeeuw zwarte stedenbouwers naar Essaouira. Zo werd die stad het centrumvan de gnawa. Jaarlijks is er in juni een groot festival waar ook veel jazz- en popgroepen op afkomen. Het trekt wel driehonderdduizend bezoekers. Maar ook in Marrakech kun je uitstekende gnawa horen. Op het centraleplein Djemaa-el-Fna zitten elke avond groepjes muzikanten op de grond,omringd door een groep van twintig tot veertig mannen met in hunkleren vastgenaaide castagnetten. Wild dansend maken zij prachtige herrie, waarbij muzikanten en dansers al snel in een soort trance raken. Hoogst fascinerend om te zien. Tyour Gnawana en Hamid El Kasri zijn de belangrijkste hedendaagse vertegenwoordigers van het genre.

Pop en traditie

In Marokko is, zoals in elk Arabisch land,de muziek sterk beïnvloed door die van Egypte. Maar de Egyptische arabesque,eigentijdse popmuziek met veelal elektronisch vervaardigde ritmes, heeft in Marokko een eigen levendige variant, de châabi. Met jonge acts als Sawt al-Atlas en SpiceRay, Marokko’s antwoord op de Spice Girls, biedt Marokko behoorlijk wat tegenwicht aan het dominante Egypte. Een van de grote popsterren van dit moment is de Berberse zangeres Aicha Tachinouite. Zij maakte vele albums en treedt ook vaak buiten Marokko op. Vooral in Frankrijk uiteraard, waar de meeste Marokkaanse emigranten wonen, maar ook in Nederland en zelfs in Japan. Haar stijl heet rouaïss. Meer traditionele Berbers zijn de Master Musicians of Jojouka uit het Rifgebergte. Zij oefenden een grote aantrekkingskracht uit op popmuzikant  Brian Jones die zijn mede-Rolling Stones overhaalde om samen opnamen te maken. In de jaren ‘90 nam ook Talvin Singh van de Londense beweging Asian Underground een prachtig album met hen op. Net als bij de gnawa is het repetitieve element, hier voortgebracht door fluiten en trommels, bepalend voor het geluid. De groep heeft in verschillende samenstellingen opgetreden en lijkt inmiddels ingehaald door een jongere, geheel uit vrouwen samengestelde groep: B’net Marrakech.

Raï, fusion en flamenco

Ook de oorspronkelijk Algerijnse raïmuziek is in Marokko een geliefd genre, de laatste jaren steeds meer vermengd met gnawa en hiphop. Cheb Mimoun en Chaba Zahounia zijn de bekendste namen.Hoofdrolspelers in de Marokkaanse fusionmuziek zijn dj’s als U-Cefen Amira Saqati. Zij maken prachtige albums waarin elektronischegrooves zich mengen met meer traditionele Marokkaanse stijlen. Ook sterk geworteld in het verleden is de Andalusische muziek, een mix van flamenco en klassiek georiënteerde Arabische muziek met een sterk literair karakter. Het instrumentarium omvat vooral snaar instrumenten zoals luit, gitaren en viool, maar ook de derbouka, een trommel die met twee handen wordt bespeeld. Een van de bekendste vertolkers is de oude Abdelkarim Raïss.

Festivals

Concerten bezoeken in Marokko is lastig. Buiten een aantal officiële theaters is er nauwelijks een openbaar live circuit. Muziek wordt meestal gespeeld op privé-feestjes, vooral bruiloften. Daar staat tegenover dat er een uitgebreid festivalcircuit is. Behalve het festival in Essouira is vooral het ‘Festival de Fès du Music Sacrées du Monde’ bekend. Aanvankelijk met vooral gewijde muziek, maar inmiddels is het, met allerlei soortenartiesten uit het wereldmuziekcircuit, een zeer prestigieus festival dat veel toeristen trekt. Juist om die reden is voor liefhebbers van strikt religieuze muziek tweejaar geleden het ‘Festival de Fès de la Culture Soufi e’ in het leven geroepen.Soefi is de mystieke kant van de Islam die van India tot Marokko wordt beleden en veel uitingen kent in poëzie, beeldende kunst en muziek. De bekendste muzikant in het genre is de in 1994 overleden Nusrat Fateh Ali Kahn uit Pakistan. Omdat veel van deze muziek in Nederland nauwelijks te vinden is, loont het de moeite om in Marokko cd’s te kopen. Ze zijn overal verkrijgbaar, inde medina of in kleine stadskioskjes op straat. Het gaat daarbij altijd om piraten-cd’s, keurig ingepakt in cellofaan, de schijfjes voorzien van eengedrukt label. Auteursrecht is in Marokko nagenoeg onbekend. Cd’s kosten meestal 20 dirham, twee euro. Zie je niets van je gading, vraag het de winkelier. Grote kans dat hij toch heeft wat je zoekt. Is dat niet zo, dan zorgt hij ervoor dat het een uurtje of twee later voor je klaar ligt.