Een reisverhaal van Max Pam

Wat is meer typisch Braziliaans dan Ouro Preto?

Samen reizen is wat anders dan samen iets uitzoeken en samen geld verdienen. Het was alsof samen reizen een wederzijdse agressie in ons boven bracht, die anders keurig onder de oppervlakte bleef.


W.F. Hermans heeft eens laatdunkend gezegd dat alle Nederlandse literatuur begint met een weerbericht, maar nu kan het even niet anders. Het is vandaag een heldere dag en het is heet. Aan mijn klamme T-shirt voel ik dat het in de zon zeker meer dan veertig graden is en hier bij deze bushalte is alleen maar zon. Van een bushalte kun je trouwens nauwelijks spreken. Meer dan een paal is het niet, er zit niet eens een bordje aan. Wie moet wachten, gaat in het zand zitten en wacht.
Ik zit in het zand, ik wacht op een bus, maar misschien wacht ik in de eerste plaats wel op Kompaan.
Het zal vandaag nog heter worden, zoals het in het verloop van elke dag heter wordt - tot de avond valt, snel en onverhoeds. Dit is Brazilië, tot hier reikt de Nederlandse literatuur niet, hoewel eeuwen geleden de Hollandse vlag aan de Braziliaanse kusten heeft gewapperd. Met Kompaan ben ik op zoek naar resten van die Hollandse cultuur, naar een oude vesting, een verroest kanon, naar overwoekerde graven op een heuvel, naar vergeten manuscripten in een verwaarloosd museum, naar dr. Antonio Gonsalves de Mello, de grote Braziliaanse historicus die zichzelf Nederlands heeft geleerd aan de hand van zestiende-eeuwse brieven en logboeken.
Maar nu niet. Nu zit ik te wachten op de bus.

Twee dagen geleden zijn Kompaan en ik hier met een gammele taxi aangekomen. Hier is Ouro Preto. Wij hadden even geen zin meer in Hollandse kanonnen en Hollandse kanonskogels. Wij waren even uitgekeken op Hollandse zeelui die vierhonderd jaar geleden een stukje tropisch strand kwamen bezetten. Wij wilden iets typisch Braziliaans. En wat was meer typisch Braziliaans dan Ouro Preto? Stad in de heuvels, architectonisch hoogtepunt van wat ook wel de Braziliaanse barok wordt genoemd. Vanaf mijn zitplaats op de bushalte kan ik ze zien liggen, de dertien barokke kerkjes van Ouro Preto. Ik kan ook het stadspaleis zien, het Praca Tiradentes, waar het standbeeld staat van José Joaquim da Silva Xavier, bijgenaamd Tiradentes, wat letterlijk "tandentrekker" betekent.
Vanaf het moment dat Kompaan en ik in de taxi stapten, hadden wij al ruzie. Ik was liever met de bus gegaan. Dat is goedkoper en je leert er de bevolking door kennen, zei ik, het zweet van de arbeiders, de armoede, hun trots om elke dag toch schone kleren te dragen, je ziet misschien iets van de jungle en van de blauwrood gekleurde papagaaien die van boom tot boom vliegen. Maar bovenal proef je het stof van de wegen waarlangs het dagelijks bestaan zich begeeft. Maar Kompaan geeft niets om de harde werkelijkheid. Hij houdt van luxe, zelfs als die luxe noodgedwongen de gedaante aanneemt van een gammele taxi.
Ouro Preto betekent het zwarte goud, omdat het goud in zwart gesteente werd gevonden. Lang is Ouro Preto een bandietenstaat in een staat geweest. In 1752 ontketende de tandentrekker een opstand tegen het plaatselijk gezag, dat namens de Portugese koning een vijfde wilde innen van alle goudvondsten. De tandentrekker behaalde de overwinning, maar toen hij dacht gewonnen te hebben, keerden zijn beste vrienden zich tegen hem. Hij werd verraden en vermoord.
In de taxi had ik voornamelijk stuurs voor me uitgekeken. Hoeveel jaar kende ik Kompaan nu al? Tien, twaalf jaar? Wij kwamen bij elkaar thuis, onze vrouwen waren met elkaar bevriend en verschillende malen hadden wij een gezamenlijke opdracht tot een goed einde gebracht. Maar samen reizen is wat anders dan samen iets uitzoeken en samen geld verdienen. Het was alsof samen reizen een wederzijdse agressie in ons boven bracht, die anders keurig onder de oppervlakte bleef. Al meer dan een maand sliepen wij nu op één hotelkamer, in twee verschillende bedden weliswaar, maar inmiddels volkomen op de hoogte van elkaars intimiteiten. Getrouwd zonder getrouwd te zijn. Wij wisten alles van elkaar. Wanneer wij snurkten en hoe hard, en dat Kompaan een fluitje in zijn neus had als hij de avond er voor weer eens flink gedronken had. Het wel en wee van onze stoelgang was zo langzamerhand een bekend fenomeen geworden bij de ander. Masturbatie deden wij nog niet openlijk, maar de stiekeme handeling die wij ondernamen als de een dacht dat de ander nog sliep, was noch bij de een noch bij de ander helemaal onopgemerkt gebleven. Wij leiden het leven van twee homoseksuelen zonder homoseksueel te zijn en zonder zelfs maar één homoseksuele handeling te praktiseren.
Zodra wij in Ouro Preto waren aangekomen, was ik uit de taxi gesprongen. Ik had mijn eigen hotel gezocht en mijn eigen restaurant waar ik mijn eigen geroosterd vlees had besteld. Voor het eerst in lange tijd had ik in volstrekte heerlijkheid alleen in een kamer geslapen. De drie dagen zonder Kompaan vlogen voorbij.

Vanmiddag heb ik de beelden bekeken van Aleijadinho, de grootste beeldhouwer van Brazilië, ook wel "de bastaardbroeder van Michelangelo" genoemd. In 1730 werd hij geboren als de zoon van een negerslaaf, maar dat bleek niet zijn enige handicap. Aleijadinho was kreupel, had grote flaporen en een scheve tandeloze mond. Later werden zijn handen en benen weggevreten door een geheimzinnige ziekte. Toch zou hij de beroemdste beeldhouwer worden van zijn tijd en van zijn land. Hij liet zich naar de steiger dragen en gaf de opdracht om beitels te bevestigen aan de stompjes die eens zijn handen waren geweest. Zijn fel realistische beelden maakte Aleijadinho met zijn hoofd omzwachteld in een doek, zodat niemand zijn mismaaktheid kon zien. Zijn Laatste Avondmaal is uit het leven gegrepen: Jezus temidden van zijn vrienden met Judas, huilend op zijn schouder. Helemaal echt tot het laatste likje verf, maar ook totaal verzonnen.
Op de derde dag komt er iets op dat ik liever niet als ongerustheid zou willen omschrijven. Ergens in dezelfde stad bevindt zich Kompaan. Ik had de macht om onze opdracht volledig te laten mislukken, maar dat geldt ook voor Kompaan. Het verstand zegt dat de poppenkast nu lang genoeg heeft geduurd. Waarom komen wij elkaar toevallig niet tegen? Hij met zijn hoed in zijn rechter hand en ik met mijn hoed in de linker hand. Maar misschien is hij al teruggereisd naar Bela Horizonte en vandaar naar Rio de Janeiro en vandaar naar Amsterdam. Het ging het er toch niet om wie de hardste kop heeft. In de verte nadert vanuit de heuvels een stofwolk. Ik pak mijn koffer die in het zand staat. De deur gaat open, maar ik schud nee. Ik moet eerst eens informeren bij de plaatselijk politie of bij de plaatselijke taxichauffeurs.

Biografie
Max Pam is onafhankelijk publicist en televisiemaker. Hij schrijft columns voor onder meer NRC Handelsblad, Het Parool en Fem de Week. Daarnaast is hij literair criticus van het weekblad HP/De Tijd. Ook schreef hij de roman "De herenclub". Samen met beeldend kunstenaar Jeroen Henneman maakte hij het architectuurprogramma "De Woestijn Leeft" en het satirische "De Bovenwereld".