Midden Oosten

Reisverhaal: 'Where East meets West', Turkije

”Welcome in Istanbul, where East and West meet”, zegt de vrouw die naast me staat op het dek van de veerboot bij de Galatabrug. Het is de leuze waarmee Istanbul de Olympische spelen van het jaar 2000 wilde binnenhalen.

Ik heb haar gevraagd of deze boot inderdaad naar Üsküdar, het Aziatische deel van Istanbul, vaart en zo zijn we aan de praat geraakt. Ze wijst op de brug: "De goeie oude Galatabrug is er niet meer. De gezellige visrestaurantjes onder de brug zijn verdwenen. De brug is een aantal jaar geleden door brand verwoest; de nieuwe is groter en moderner. Zij is het symbool van de dynamische verandering en de versmelting van Europa en Azië." Hoor ik een licht ironische ondertoon in haar stem? ” Maar de Galatabrug verbindt toch niet Oost en West, maar West en West? Het oude, toeristische en het moderne, zakelijke deel van de stad?”, merk ik op. “Ach, dat is een kleinigheidje, een onbelangrijk detail. De kloof tussen Oost en West loopt al lang niet meer door de Bosporus, ze loopt dwars door ons hoofd, bijna onzichtbaar voor de buitenwereld, en helemaal onzichtbaar voor onszelf.”

Wolkenkrabbers in aksaray

pv_turkije_01De vrouw heet Fatima en heeft een advocatenpraktijk vlak bij de aanlegsteiger van de veerpont. “Op de tiende verdieping van dat kantoorgebouw daar”, en ze wijst naar de chaotische bebouwing aan de waterkant. De stoomfluit loeit en de kade schuift weg. Op het achterdek waait de frisse wind om je oren. We passeren vissersboten en olietankers die op weg zijn van en naar de Zwarte Zee. Op de heuvels van Aksaray, het zakencentrum van Istanbul, zijn gigantische kantoorkolossen en hotels in aanbouw. Hijskranen laten hele prefab-verdiepingen langs de heuvels zeilen. Er wordt wel beweerd dat het Westen snel verandert en dat het traditioneel ingestelde Oosten achterblijft, maar niets is minder waar. Waar vijftien jaar geleden nog oude stadswijken lagen, staan nu wolkenkrabbers. De knusse, gezellige straatjes hebben plaatsgemaakt voor sierlijk betegelde ‘Kalverstraten’ en voor een net van autosnelwegen. Het boegbeeld van Turkije moet de sfeer ademen van de Europese gemeenschap. Daarom hebben de autoriteiten de vooruitgang voortvarend ter hand genomen. De jaarlijks met een half miljoen zielen groeiende bevolking van Istanbul moet worden ondergebracht. “Met bulldozers werden de oude wijken geëgaliseerd”, herinnert Fatima zich. “Bewoners kregen de avond tevoren een brief.” ‘Vooruitgang gaat gepaard met groeipijntjes. Het volk moet begrip tonen en niet morren’, vat zij de brief samen.

Shocktherapie van atatürk

Het kan nog erger. Zeventig jaar geleden paste Kemal Atatürk de shocktherapie al toe. Turkije moest een westerse natie worden en Atatürk heeft er alles aan gedaan om dat te forceren. “Het resultaat is halfbakken”, zegt Fatima. “Offi cieel kregen vrouwen gelijke rechten, in de praktijk zijn vrouwen nog steeds tweederangs burgers. Turkije zal nooit een westers land worden”, gelooft ze. “Helemaal oosters evenmin. We moeten een nieuw evenwicht vinden. Alleen omdat ik hier met jou heb zitten praten, heb ik een stuk of twintig dodelijke blikken van zowel mannen als vrouwen moeten incasseren. Ik word er gek van”, zegt ze bij het afscheid. Volgende week zal ze me voorstellen aan haar man Ali. Ali heeft zijn halve jeugd bij een oom in Nederland gewoond en is sinds een paar jaar terug in Turkije. “Hij heeft soms heimwee, maar ik peins er niet over in Nederland te gaan wonen. Misschien is Nederland voor mij wel te westers.” “Te westers?”, vraag ik. “Ja, te koud en te regenachtig.”

Slachtfeest

Üsküdar is een karakterloze buitenwijk. In het zwart gehulde vrouwen lopen met grote boodschappentassen te zeulen. Er zijn opvallend veel schapen. Pick-ups vol schapen rijden de stad binnen, mannen trekken schapen met zich mee en ik word bijna omvergereden door een brommer met een schaap als passagier. Op veel balkonnetjes klinkt gemekker. Het is slachtfeest. De pelgrims in Mekka slachten nu als hoogtepunt van de bedevaart een schaap. De thuisblijvers doen hetzelfde. Hiermee gedenken zij het offer dat Abraham bracht op de plek waar nu Jeruzalem ligt. Abraham was bereid zijn zoon Izaäk te offeren, waarop God genoegen nam met een schaap. De slachters maken overuren. Families die zich de aanschaf van een schaap kunnen permitteren, zijn de hele dag bezig het dier te villen, schoon te maken, in stukken te hakken, te drogen of in te vriezen, en, tussendoor, op te eten. Een gedeelte wordt apart gehouden, om uit te delen aan de armen. Zoals bij de andere islamitische feesten is het weer een heel gepoets, gewas, gekook en ge-eet. En op de markten ligt de speciale waar die bij het feest hoort. De kinderen krijgen cadeautjes, er zijn processies, en ‘s avonds fl aneert men in een uitgelaten stemming over straat. Sommigen vasten en lezen uit de koran.

pv_turkije_02

Bier en sigaretten

Met een andere veerboot steek ik de Bosporus over naar het moderne Aksaray. Hier is van het slachtfeest niets te merken. Ik slenter met de flanerende massa mee langs goedgevulde etalages. Iedereen ziet er verzorgd uit. Vooral de vrouwen hebben hun best gedaan. De islamitische regel dat vrouwen op straat niet mogen pronken met hun schoonheid gaat hier niet op. Mannen en vrouwen, jongens en meisjes lopen gearmd, in dure westerse merkkleding. Leren jacks en spijkerbroeken. Laarzen, lakschoentjes of Nikes. Daar komt een gesluierde vrouw voorbij. Is ze verdwaald? In haar kielzog lopen drie modern geklede meisjes. Haar dochters? De zeden veranderen. In de cafés en restaurants rond de Istiklal Cadesi zitten ook vrouwen. Mannen glippen bij soft-seksbioscopen naar binnen. Uit een café klinkt rockmuziek. Jongens en meisjes met punkkapseltjes hangen er tegen met spuitbussen bewerkte muren. In een keldertje bespelen een jongen en een meisje een snaarinstrument. Meisjes in schooluniform zitten aan het bier en roken sigaretten. Als vader dat maar niet te weten komt.

‘God heeft het beste met ons voor’

In een van de cafés komt een jongen tegenover me zitten. Hij ziet er onberispelijk uit en spreekt perfect Engels. “Mohammed”, stelt hij zich voor, “het zwarte schaap van de familie.” In hoog tempo laat hij drank en hapjes aanvoeren. Mohammeds familie is rijk, steenrijk. “Mijn vader zat in het onroerend goed”, vertelt hij. “Ik zat nog op school toen hij stierf. Mijn oudere broers en ik erfden het bedrijf. Mijn broers hebben me echter een streek geleverd: ik mag zo veel geld uitgeven als ik maar wil, ik mag morgen op vakantie naar de Bahama’s, als ik me maar niet met het bedrijf bemoei.” De islam is niet Mohammeds grootste passie. Natuurlijk is hij moslim, maar bidden of vasten doet hij niet. "Misschien ben ik een slechte moslim, maar het gaat erom dat je in God gelooft. Als je zegt: 'God bestaat niet', ben je verdoemd. Wanneer ik sterf, vraagt God: 'Mohammed ben jij een moslim?' Dan zeg ik: 'Ja God, ik ben een moslim'. 'Welkom, welkom Mohammed', zegt God dan, 'welkom in het paradijs'.” Mohammed lacht en geeft me een hand. “Weet je wat het is: God heeft de mensen niet geschapen om ze te pesten maar om ze te behagen. God heeft het beste met ons voor. Als wij ons lekker voelen, voelt hij zich ook lekker.”

pv_turkije_03

Nachtmerries over fundamentalisten

Mohammed behoort tot een veel voorkomend slag gelovigen. Hij praktiseert niet, maar hij gelooft wel. Westers is hij niet. Westerse waarden heeft hij tot McDonaldshoogte overgenomen. Bezit en status zijn het belangrijkst, de traditionele normen gelden alleen nog in naam, ze zijn nooit bewust verworpen. Van westerse verlichtingsidealen heeft hij nooit gehoord. Ze interesseren hem ook niet. Mensen als Mohammed worden soms badend in het zweet wakker van de nachtmerrie dat fundamentalisten hen uit hun deftige woonsteden zullen verdrijven en hun land zullen terugvoeren naar de middeleeuwen. Mohammed is er warm voorstander van dat de staat op het gebied van de islam de touwtjes stevig in handen houdt en de fundamentalisten met alle legale en illegale middelen bestrijdt. Mohammed: “Ze moeten keihard worden aangepakt. Iedereen moet toch het recht hebben zelf te kiezen op wat voor manier hij als moslim wil leven?”

Van jongetje naar mannetje

Ik vraag of hij op de hoogte is van soefi’s, heiligenfeesten, amuletten en djinns. “Dat had je vroeger, tegenwoordig gelooft niemand meer in dat soort achterlijke zaken. Atatürk heeft ervoor gezorgd dat de mensen nu weten dat het allemaal onzin is. Het behoort tot de folklore. Ik zal het eens aan mijn grootvader vragen. Misschien weet die er nog wel iets van.” Veel moderne soennieten doen nog wel aan rites de passage, de rituelen die geboorte, huwelijk en sterven begeleiden. Net als veel christenen in Europa, die ook alleen met dit soort hoogtepunten een kerk bezoeken. Als Mohammed gaat trouwen zal er zeker een imam bij worden gehaald, vertelt hij. “Want zonder imam is zoiets niet compleet. Bovendien ben ik dat verschuldigd aan mijn vader. Na zijn dood hebben mijn broers en ik ook regelmatig voor zijn zieleheil moeten bidden. Daar heeft hij op zijn sterfbed om gevraagd.” Ook zal Mohammed zijn kinderen laten besnijden zoals hij zelf besneden is. “Dat hoort er nou eenmaal bij, snap je?” Besnijdenis maakt van een jongetje een mannetje. Voor de gelegenheid wordt hij in een uniformpje gestoken, vertelt Mohammed vertederd. Met een cape, een mijter en een staf. Over zijn schouder hangt een lint waarop met goud draad het woord ‘massala’, ‘wat God heeft gewild’, is geborduurd. In het bijzijn van de hele familie, terwijl de imam koranverzen leest, snijdt de barbier of de arts de voorhuid van de penis. Mohammed grijpt naar zijn kruis en trekt een gezicht als een oorwurm om te verduidelijken hoe pijnlijk de behandeling is. Gelukkig wordt het ventje daarna overladen met cadeautjes en is hij het middelpunt van een groot feest.

Blik op het westen

Mohammed zou de islam niet graag missen. De feesten en rituelen vormen voor hem een vertrouwd onderdeel van het leven. Maar het moet wel gezellig blijven. De verplichting om dagelijks te bidden, het uitputtende vasten en het verbod op alcohol lapt hij aan zijn laars. Terwijl de meeste moslims naar het Oosten bidden, in de richting van Mekka, is Mohammeds blik gericht op het Westen: hij kijkt reikhalzend uit naar de nieuwste video’s en mode uit Europa en Amerika. Traditionele Turken zijn sterk arabocentrisch, en die lijken met hun regeringsmacht tegenwoordig de wind mee te hebben, maar Mohammed moet niets hebben van Arabieren. “Arrogante fanatiekelingen zijn het, want ze denken dat zij Gods uitverkoren volk zijn.” Arabische muziek vindt hij kattegejank. Alleen het modernste, het meest westerse is goed genoeg voor hem. Ook als het gaat om vrouwen. Mohammed ziet de twee westers geklede vrouwen een paar tafeltjes verderop wel zitten. Bovendien ziet hij aan hun uiterlijk dat ze op een avontuurtje uit zijn. Om het te bewijzen loopt hij naar hen toe. Hij vraagt iets. Een van de vrouwen lacht hem hatelijk uit. De andere laat het er niet bij zitten. Ze roept de ober, en er ontstaat een felle woordenwisseling. Het incident eindigt zoals dat hier hoort: de vrouwen stappen op. De ober duwt Mohammed glimlachend naar ons tafeltje. “Och”, zegt hij, “ook Turkse vrouwen worden steeds brutaler.”

Meisje laat zich schaken

Aan de kade in Üsküdar staan Fatima en Ali al te wachten. “Welkom, welkom”, zegt Fatima en ze stelt Ali aan me voor. Met een taxi rijden we naar een nette buurt, naar een net huis. De inrichting is niet anders dan die van een gemiddeld Nederlands gezin: een bankstel, fauteuils, kleuren-tv en een eethoek. Fatima zet de raki op tafel en schenkt in. “De kloof tussen traditionele en moderne moslims is erg groot. Ik ben een kind van het- traditionele systeem maar ik ben zelf nooit traditioneel geweest”, vertelt Fatima. “Zo ben ik opgevoed in een dorp waar uithuwelijken heel gewoon was, maar zelf ben ik op de kiz kaçirma manier getrouwd.” Dat betekent dat het meisje zich laat schaken. De jongen ontvoert zijn geliefde met de hulp van een aantal vrienden of verwanten uit haar ouderlijke woning - al dan niet met geweld. “Ik kende Ali al als kleuter en we trokken altijd al erg naar elkaar toe. Toen hij uit Nederland terugkwam, hebben we eerst alles prima voorbereid”, vertelt ze. “De afgesproken nacht ben ik naar buiten geslopen. Ali stond me op te wachten. We vluchtten naar een vriend van Ali in een bergdorp, en daar hebben we onze huwelijksnacht doorgebracht. Als je geen maagd meer bent, is de kans dat je nog kunt worden uitgehuwelijkt namelijk een heel stuk kleiner. Mijn ouders waren woest: de familie-eer was aangetast. Er ontstond een vete tussen mijn familie en die van Ali, die het toch al niet met elkaar konden vinden.” Vanuit traditioneel oogpunt is het heel gevaarlijk voor een meisje om zich te laten schaken. Als ze weer alleen komt te staan, is ze al gauw een slet. Er is geen bruidsschat, geen basispakket aan dagelijkse benodigdheden, en het meisje kan niet klagen wanneer haar man zijn verplichtingen als echtgenoot niet nakomt. Ze krijgt ook geen verlovingsgoud van de familie van de man en heeft dus geen financiële reserve als ze er alleen voor komt te staan.

Verzoening

“Het traditionele systeem is in verval”, zegt Fatima. “Trouwen was altijd een familieaangelegenheid, liefde was bijzaak. Nog steeds trouwt hier bijna iedereen, maar men is meer eisen gaan stellen. Eisen waar partners vaak moeilijk aan kunnen voldoen. Zo willen vrouwen meer mogelijkheden om zich te ontplooien. Bovendien wordt het ontbreken van liefde tegenwoordig steeds meer als een gebrek ervaren, terwijl het vroeger min of meer regel was. Het gevolg is dat bijna een derde van alle huwelijken strandt. Een resultaat, dunkt me, waar jullie in Holland niet tegenop kunnen. Uiteindelijk is de familieruzie toch bijgelegd”, vervolgt ze haar verhaal. “Meestal vindt er wel een verzoening plaats na kiz kaçirma, en daar speculeerden wij natuurlijk op. Mijn familie heeft zich het eerst neergelegd bij verzoening. Ik was toch niet gemakkelijk meer uit te huwelijken. Maar de belangrijkste reden voor de verzoening was dat onze beide ouders uiteindelijk moesten erkennen dat de kiz kaçirma was ingegeven door liefde en dat we dus gelukkig waren.”

Tekst: Koert van der Velde

Wilt u zelf alles ontdekken wat Turkije te bieden heeft? Klik dan hier!

Daarom Djoser

  • Veel individuele vrijheid
  • Gemak van een groepsreis
  • Kleine groepen
  • Oog voor cultuur & natuur
  • Scherpe prijzen
  • Nederlandstalige reisbegeleiding


Bij Djoser zit je goed!

Lees meer

Terug naar boven
Chat met Djoser