De bizar grote biodiversiteit van Madagaskar: een interview met bioloog Mátyás Bittenbinder
Als het om biodiversiteit gaat is Madagaskar één van de meest bijzondere landen ter wereld. Enorm veel plant- en diersoorten zijn enkel daar te vinden. Onlangs was bioloog Mátyás Bittenbinder, bekend van televisie, in Madagaskar waar hij een serie opnam over natuurbehoud.
Madagaskar is echt een enorm oud eiland. Al 160 miljoen jaar geleden raakte het los van Afrika en 90 miljoen jaar geleden raakte het los van India. Bovendien is het land gigantisch: zo’n 14 keer groter dan Nederland en het op drie na grootste eiland ter wereld. Maar het staat vooral bekend om zijn enorme biodiversiteit: pakweg zo’n 90% van alles wat op Madagaskar leeft aan planten en dieren is uniek en komt nergens anders voor. Bij de amfibieën is dat zo’n 98% en bij zoogdieren 99%! Het is werkelijk ongekend! Vandaar dat biologen heel vaak Madagaskar noemen als dé bestemming waar ze ooit nog eens heen willen. Ik heb er zelf negen verschillende soorten kameleons gezien, van de grootste ter wereld tot de allerkleinste, en de ene nog mooier dan de andere.
Je moet je voorstellen dat toen Madagaskar een eiland werd, kameleons nog niet bestonden. Later zijn er kameleons op het eiland beland, waarschijnlijk meegelift op drijfhout. Als er dan genoeg tijd overheen gaat en de evolutie zijn gang gaat, zie je dat er verschillende soorten ontstaan die allemaal gespecialiseerd zijn in een bepaalde niche. Zo krijg je soorten die perfect zijn aangepast aan het leven in het struikgewas, andere juist aan het leven in de boomtoppen en weer andere aan het leven op rotsen. En doordat Madagaskar zo groot is, vind je er ook enorm veel verschillende landschappen, van tropisch regenwoud tot droge savanne.
Zelf was je onlangs in Madagaskar. Waar ben je zoal geweest?
Ik was er zo’n twee weken. We bezochten Ranomafana, een tropisch regenwoud dat vol zit met iconische soorten als bladstaartgekko’s en verschillende soorten lemuren. Ook bezochten we Anja Community Reserve, waar het landschap totaal anders was: een droog gebied met grote rotsen en keien en cactussen. Het was een woestijnachtig landschap. We zagen daar ringstaartmaki’s, die mensen in hun nabijheid verdragen maar alsnog wild zijn. Verder waren we in Antananarivo, de hoofdstad. Het is in mijn ogen niet een stad waar je heen moet voor de prachtige gebouwen of de vele cultuur, maar het is wel een zeer levendige stad! We zijn er naar een lokale markt geweest waar je zoveel geuren en kleuren ervaart: heel bijzonder.
Waarom was je in Madagaskar?
Nederlandse Vereniging van Dierentuinen. De NVD vertegenwoordigt dertien Nederlandse dierentuinen die samenwerken op het gebied van dierenwelzijn, educatie, onderzoek en soortbehoud. Bij Ranomafana heeft de NVD een gigantisch stuk land dat ze samen met de lokale bevolking wil herbebossen. Ze gaan één miljoen bomen in tien jaar tijd planten. Ik was daar samen met een cameraman en een primatoloog om dit natuurbehoud- en herstelproject in beeld te brengen. De school bij het project was helemaal beschilderd met dieren die je daar in het bos kunt treffen en zowel docenten als leerlingen waren erg bevlogen over natuurbehoud. Het is hoopgevend dat het daar een belangrijk thema is, want je moet je voorstellen dat zo’n 80 à 90% van het oorspronkelijke bos al weg is.
Hoe is dat zo gekomen?
Er worden veel ‘slash and burn’-technieken gebruikt, waarbij het bos gekapt wordt omdat de bodem in de eerste jaren heel vruchtbaar is, waardoor je er van alles kunt verbouwen. Na verloop van tijd neemt die vruchtbaarheid af en wordt er een nieuw stuk bos gekapt. Ook is er veel houtkap geweest, zowel voor het gebruik van tropisch hardhout als voor het verzamelen van brandhout. En rijst is het belangrijkste voedselproduct, waarvoor veel bos is omgezet naar landbouwgrond. Maar aan de andere kant is vanille ook erg belangrijk en dat kun je prima in voedselbossen verbouwen, waarbij je de natuur respecteert.
Ik ben een echte allrounder, ik kan alles tof vinden. Maar ik had wel een paar soorten die ik heel graag in het echt wilde zien, zoals de Milne-Edwards sifaka. Die is werkelijk prachtig, met zo’n witte rug en verder zwarte vacht, en vrij zeldzaam. Voor ons was het de eerste lemuur die we zagen.
Zijn jullie ook ’s nachts de natuur in gegaan?
Jazeker, bijna elke nacht. We zagen toen heel veel boomkikkers en die ga je overdag niet vinden. Ook zijn er lemuren die enkel ’s nachts actief zijn, zoals de muismaki’s. Sommige dieren reflecteren ook goed in het donker, waardoor je ze makkelijker vindt, zoals wandelende takken of andere insecten. We hoopten natuurlijk ook een aye-aye te zien, die ook wel vingerdier wordt genoemd. Het is een lemuur die ’s nachts actief is en een bizarre lange vinger heeft waarmee hij insecten uit het hout vangt. Maar om die te vinden heb je naast een hele goede gids ook heel veel geluk nodig. Dat eerste hadden we wel, maar het ontbrak ons aan het tweede.
De giraffekever! Dat is een vreemde roodzwarte kever met een hele lange nek. Vervolgens zit er een knik in z’n nek, je weet niet wat je ziet. De mannetjes hebben zo’n lange nek om elkaar te bevechten. Ze vechten dan op een vergelijkbare manier als normale giraffen dat doen. Ze gaan in de aanval en proberen de ander van het blad af te duwen. Zo bepalen ze wie met de vrouwtjes mag paren. Ook de komeetstaartvlinder zal me bijblijven. Dat is een grote vlinder met een soort staarten aan de vleugels. Hij leeft maar twee weken als vlinder, dus toen we er één zagen vliegen, was dat een magisch moment.
Djoser heeft een 24-daagse reis naar Madagaskar én een 23-daagse reis naar Madagaskar en Mauritius. De natuurgebieden bij Ranomafana en Anja worden bij beide reizen bezocht.
