Yogyakarta: het culturele hart van Indonesië

In de koninklijke stad Yogyakarta gaan de eeuwenoude tradities en de levendige straatcultuur net zo eenvoudig samen. Al speelt de sultan nog steeds een belangrijke rol in het alledaagse leven van de inwoners van de stad. Toch zijn het de kunstenaars, studenten en jonge ondernemers die steeds meer de toon zetten. Ook in de dorpen eromheen is er van alles te ontdekken.

Door Wilma van der Maten

In het hart van het historische centrum ligt de Kraton, het paleis van de sultan, waar het hofleven na ruim tweeëneenhalf eeuw nog steeds even actief is. Het was de vader van de huidige sultan Sri Hamengkubuwono X, die zijn koninkrijk redde door in 1945 als een van de eersten de nieuwe Indonesische republiek te erkennen. Als dank werd de vorst tot gouverneur van Yogyakarta benoemd. De huidige sultan ontwikkelde zich tot een eigentijdse vorst. Als vader van vijf dochters doorbrak hij de mannelijke opvolging. Hij staat bekend als een sociale vorst. Hij schonk aan meer dan honderd werklozen een rickshaw, een fietstaxi. De sultan ontvangt graag gasten. Zijn paleis is open voor publiek. Je kunt niet zijn privéruimtes binnenwandelen, maar het merendeel van de paviljoenen, binnenplaatsen en schaduwrijke galerijen toegankelijk is. In de grote ontvangsthallen met hoge houten palen en traditionele Javaanse oranje daken zie je nog enkele Hollandse Delftsblauwe tegels hangen. Als teken van de bijzondere band die Nederland ooit met het kraton onderhield. Toch is het paleis allesbehalve een statisch museum. Hofdansers bewegen er sierlijk op de tonen van de gamelan, een orkest van traditionele Indonesische slaginstrumenten. Je kunt deze optredens bijwonen. De prijs is bij je ticket inbegrepen.

Lantaarns en gamelanklanken

Vanaf de Kraton loop je de lange, rechte Jalan Malioboro op. Een van de bekendste straten van Yogyakarta. Ooit was deze buurt het domein van rijke handelslieden en bestuurders. Nu is de twee kilometer lange weg het bruisende hart van marktkoopmannen, winkeliers en straatverkopers. Tijdens de Hollandse periode stonden hier statige handelshuizen, het beroemde militaire Fort Vredenburg en de Nederlandse bank. Tegenwoordig doen de koloniale panden dienst als museum, eethuis of souvenirwinkels. De straat ademt nog steeds een historische sfeer uit. In de avond komt het oude Yogyakarta weer tot leven als de lantaarns aangaan en de gamelanklanken overal klinken. Op straat verschijnen dansers en straatmuzikanten. Je kunt zowel het klassieke wajang-theater (schaduwpoppen) bijwonen als de moderne dans.

Wat eten betreft, volg vooral de Yogyanen die het liefst warungs, simpele eetstalletjes, aandoen. Probeer de beroemdste specialiteit van deze stad uit: Gudeg, gestoofde, jonge jackfruit met kokosmelk. Het wordt gegeten met rijst, een gekookt ei en krokante kip. Vanuit het drukke en historische Malioboro wandel je in twintig minuten – je kunt ook een rickshaw nemen - naar de eigentijdse wijk Prawirotaman. Deze kampong, ooit de plek van steenbewerkers, is nu veranderd in een enclave vol kleine galerieën, cafés en tuinen, waar jonge kunstenaars, boekwinkels en homestays het straatbeeld bepalen. Je kunt er fietsen of scooters huren, of je inschrijven voor een dagtocht naar het platteland.

Uitzicht over de rijstvelden

Ook in de dorpen rond Yogyakarta blijft de rijke historie tastbaar, zoals bij het graf van de islamitische heilige Sunan Bayat (1461- 1547) in het dorp Bayat. Je moet er wel flink voor klimmen, met als beloning een prachtig uitzicht over de rijstvelden. De toegangspoorten lijken heel erg op die van een Balinese hindoe-tempel en leiden even tot verwarring. “Java was voordat de islam zijn intrede deed een hindoestisch-boeddhistisch koninkrijk”, legt de grafbewaker uit. Na het verdwijnen van het koninkrijk nam de islam allerlei hindoeïstische en boeddhistische tradities over. Tegenwoordig is het graf een begraafplaats voor alle religies.

Het centrum van batik

In het dorpje Imogiri vind je hoog op een heuvel de oudste koninklijke begraafplaats. Hier ligt de eerste sultan van Yogya en zijn opvolgers begraven. Via eindeloze trappen loop je omhoog. Eenmaal boven lijkt het alsof de wereld even stilstaat; je hoort alleen het zachte tikken van de wind tegen bamboebladeren. Imogiri is ook het eeuwenoude centrum van de batik, met de hand beschilderd textiel. In dorpjes rond de stad zijn vrouwen aangesloten bij coöperaties waar ze hun kennis van generatie op generatie doorgeven. In Imogiri werken meer dan honderd vrouwen samen. Ze tekenen patronen met warme was, laag over laag, een proces dat weken kan duren. Hier koop je geen fabrieksstof, maar een verhaal in textiel. Je kunt er een workshop batik maken volgen of, als je liever van eten houdt, een cursus traditioneel koken, waarbij de kruiden met de hand worden gestampt.

Kleefrijst en kip uit een rijstblad

Ga vroeg naar het platteland om de drukte en de gezelligheid van de ochtendmarkt mee te maken, een onderdeel van het dagelijks leven. Hier eet je voor je ontbijt zelfgemaakte snacks als lemper, kleefrijst gevuld met kip in een rijstblad, of groene kleefrijstballetjes gevuld met palmsuiker. Voor zonsopgang zijn de markten gevuld met vrouwen in kleurrijke kebaya’s. Er wordt gelachen, onderhandeld en geroddeld. Je wordt geacht aan te schuiven. Yogya is geen plek die je kort aandoet. Het is een stad die het rijke verleden heeft weten te bewaren en toch ook het middelpunt blijft van het moderne Indonesië.

Een bezoek aan Yogyakarta en omgeving wordt door veel reizigers gezien als een van de culturele hoogtepunten van een reis door Java. Bezoek deze culturele hoofdstad tijdens de 18-daagse, 21-daagse of 28-daagse reis naar Indonesië.